Hoe Möbius het VLAIO Lerend Netwerk Circulaire Economie begeleidde

Aanpak

Een vraaggedreven lerend netwerk voor circulaire ketensamenwerking

Om een constante dynamiek in het lerend netwerk te creëren, tekende Möbius een begeleidingstraject uit met een vaste 'hartslag' van regelmatige bijeenkomsten. De filosofie was gebaseerd op het continu in- en uitzoomen: projecten werden enerzijds geholpen met het behalen van tastbare resultaten binnen hun eigen scope, en anderzijds gestimuleerd om uit te zoomen naar het bredere systeem.

Dit werd gerealiseerd via een doordachte mix van interventies:

• Kick-offs en netwerkmomenten: deelnemers kregen bij de start direct de nodige handvaten aangereikt rond complex projectmanagement en teamwerking, wat onmiddellijk leidde tot kruisbestuiving tussen verschillende consortia.

• Thematische 4-maandelijkse cycli: elke cyclus bestond uit een fysieke, interactieve sessie (collectieve reflectie) gevolgd door een digitaal moment (collectieve coaching). We combineerden inzichten van experten, praktijkgetuigenissen en peer-to-peer leren tussen projecten via o.a. de CREA-methode (een gestructureerde werkvorm om via collectieve intelligentie tot oplossingen te komen).

• De inhoud van de sessies werd afgestemd op de noden van de projectconsortia rond inhoudelijke en procesmatige thema's zoals:

  • Hoe smeed je krachtige partnerships en deel je effectief kennis over organisatie- en bedrijfsgrenzen heen?

  • Hoe maak je de ecologische (CO₂ en materialen) en maatschappelijke impact van circulaire innovaties meetbaar?

  • Welke gedragsveranderingen bij consumenten zijn nodig en hoe overtuig je hen van circulaire alternatieven?

  • Hoe schaal je een lokaal experiment en vergroot je duurzaam de impact van je project?

  • Welke rol spelen digitale technologieën (zoals productpaspoorten) en verandermanagement als aanjagers van circulariteit?

  • Hoe gebruik je digitale technologieën en logistieke innovatie in je circulaire experimenten?

  • Hoe helpt verandermanagement je voor een succesvolle circulaire transitie binnen je organisatie en ecosysteem?

  • Hoe vertaal je praktijklessen uit je project naar structurele beleidsaanbevelingen?

• Individueel coaching op maat: voor specifieke bottlenecks kregen projecten één-op-éénbegeleiding, variërend van het doorrekenen van nieuwe, circulaire verdienmodellen (zoals Product-as-a-Service) tot het oplossen van een-op-éénbegeleiding van samenwerkingsproblemen.

• Waardeketen-werktafels: naast bijeenkomsten over overkoepelende thema's werden specifieke sessies georganiseerd per waardeketen (bouw, textiel, hout/meubels en elektronica) om gericht te werken rond o.a. ecodesign en circulaire vaardigheden.

Methodieken voor circulaire innovatie, impactmeting en systeemverandering

Om de deelnemers effectief te ondersteunen, reikte Möbius tijdens de sessies en coachings een brede waaier aan direct toepasbare methodieken en denkkaders aan, waaronder:

• Samenwerking & innovatie: om complexe problemen scherp te stellen en oplossingen te co-creëren, werd gewerkt met o.a. de Theory of Change en het Double Diamond ontwerpproces

• Impact meten: om circulariteit kwantificeerbaar te maken, kregen consortia inzicht in Life Cycle Assessments (LCA) en Carbon Footprinting. Voor de kwalitatieve opvolging van projecten werd de Reflexieve Monitoring-methodiek (waaronder Most Significant Change en tijdlijnworkshops) geïntroduceerd.

• Gedragsverandering & opschaling: om projecten marktklaar te maken, leerden deelnemers werken met het Value Proposition Canvas en het ADKAR-model voor verandermanagement. Taal en nudging-mechanismen werden ingezet om consumentengedrag te sturen, terwijl het Legacy Canvas hielp bij het uittekenen van een robuuste opschalingsstrategie (scale up, out, deep & down).

Verdiepend traject: systeemleren in de praktijk

Twee Living Labs werden geselecteerd (Herstel Eerst en ImpaC³t) om een extra intensieve begeleiding te krijgen rond systeemleren, in samenwerking met VITO Nexus. Dit traject verliep in verschillende stappen:

1. Systeemanalyse en basiskennis: samen met de consortia werd een waardenetwerkkaart opgebouwd om de belangrijkste actoren, hun onderlinge relaties en de bestaande systemische knelpunten (zoals prijsverschillen tussen herstel en nieuwkoop) visueel in kaart te brengen.

2. Leerdoelen en rollen bepalen: er werd expliciet ruimte gecreëerd om als consortium te reflecteren: wat moeten we als groep leren om het systeem te veranderen?

3. Reflexieve monitoring toepassen: via dynamische leeragenda's en tijdlogs werden doorheen het project drempels en sleutelmomenten gecapteerd en omgezet in leervragen.

4. Oplossingen en beleid ontwerpen: op basis van deze inzichten werden nieuwe interventies uitgetekend, zoals de oprichting van een consumentenherstelfonds.

Resultaten

Waar de individuele Living Labs indrukwekkende tools, producten en beleidsaanbevelingen opleverden (je leest er meer over in het impactrapport dat we opstelden), lag de kracht van de begeleiding in wat er overkoepelend als netwerk werd bereikt. Het lerend netwerk creëerde impact op vier pijlers:

• Uitwisselen van ervaringen: het netwerk hielp om silo’s te doorbreken. Door transparant te delen wat wel én vooral wat niet werkte, kon de ontwikkeling van circulaire oplossingen sneller gaan.

• Bijleren en ontwikkelen: deelnemers kregen nieuwe kennis, inzichten en vaardigheden onder de knie, variërend van het berekenen van een CO₂-voetafdruk tot het toepassen van verandermanagementtechnieken.

• Uitbreiden van het ecosysteem: met meer dan 158 verbonden partnerorganisaties fungeerde het netwerk als een krachtige matchmaker. Nieuwe verbindingen ontstonden of werden versterkt, zoals een cross-sectorale samenwerking tussen de hout- en textielsector of tussen de reguliere maakindustrie en maatwerkbedrijven.

• Gezamenlijk richting beleidsimpact: vanuit het lerend netwerk faciliteerden we beleidsgesprekken met entiteiten zoals OVAM en de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu omtrent de regelgeving die circulariteit bevordert.

Dit succesvolle lerend netwerk toont aan dat de transitie naar een circulaire economie kan versnellen wanneer pioniers uitgerust worden met de juiste kennis en denkkaders, mogelijkheden om een sterk netwerk uit te bouwen en de ruimte om samen na te denken over oplossingen voor structurele barrières.

Wil je de circulaire transitie binnen jouw organisatie, regio of waardeketen versnellen? Ontdek onze diensten of praat met een expert.