Gemeentefusies in Vlaanderen (2026): kansen en uitdagingen

Na de grootschalige fusieoperaties in 1977 hebben er tot 2019 geen gemeentefusies meer plaatsgevonden in Vlaanderen (in tegenstelling tot bij onze Noorderburen). In 2019 zijn er 15 gemeenten gefuseerd die nu 7 fusiegemeenten vormen. Dit jaar, op 1 januari, zijn 28 gemeenten gefuseerd tot 13 fusiegemeenten. Vlaanderen telt ondertussen 285 gemeenten. In deze blog ontdek je hoe Möbius lokale besturen begeleidt bij een gemeentefusie. 

Wat drijft gemeenten om te fuseren, en welke strategische overwegingen komen hierbij kijken? Deze blogpost duikt dieper in de realiteit van fusies, de uitdagingen en de strategische kansen die ze bieden, en waarom een doordachte aanpak cruciaal is. Deze blogpost duikt dieper in de realiteit van fusies, de uitdagingen en de strategische kansen die ze bieden, en waarom een doordachte aanpak cruciaal is.

Waarom fusioneren gemeenten?

De discussie over gemeentefusies wordt vaak gevoerd vanuit de noodzaak om de bestuurskracht te versterken. Kleinere gemeenten kampen soms met beperkte middelen en capaciteit om alle taken efficiënt uit te voeren. Een fusie kan leiden tot:

• Schaalvoordelen: Een groter aantal inwoners en grondgebied kunnen efficiëntiewinsten opleveren, bijvoorbeeld door het samenvoegen van diensten zoals IT, HR en financiën.

• Meer bedrijfszekerheid: Eenmansdiensten kunnen vermeden worden en back-ups kunnen beter georganiseerd worden.

• Meer talentontwikkeling: De kennisopbouw en kennisdeling binnen de organisatie kan versterken. Er zijn meer mogelijkheden voor individuele groei door loopbaanpaden en ontwikkeling van vaardigheden (uitbouwen van specialistische kennis, bijvoorbeeld).

• Extra dienstverlening: Met meer middelen en gespecialiseerd personeel kan de nieuwe gemeente een breder en kwalitatiever aanbod aan diensten leveren aan haar burgers. Er ontstaat ook meer ruimte voor innovatie en verdere professionalisering en er kan beter ingespeeld worden op de uitdagingen van morgen

Financiële impulsen * : De Vlaamse Regering stimuleert vrijwillige fusies actief, bijvoorbeeld via financiële ondersteuning zoals de 500 euro per inwoner via schuldovername, en waarborgregelingen voor het gemeentefonds.

* Op 13 januari kondigde Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Hilde Crevits een nieuw beleidskader rond vrijwillige gemeentefusies aan. Lees daarover hier meer.

Benieuwd hoe Möbius jouw fusietraject kunnen ondersteunen?
Bekijk onze aanpak en referenties of neem vrijblijvend contact op met onze overheidsconsultants.

Lees meer

De complexiteit van integratie

Ondanks de duidelijke voordelen is een gemeentefusie een uiterst complex proces. Het is veel meer dan het samenvoegen van twee of meer entiteiten op papier; het raakt aan de identiteit en cultuur van de betrokken gemeenschappen en organisaties.

Enkele cruciale aspecten en vaak onderschatte valkuilen zijn:

Personeel en organisatie

Het samenbrengen van medewerkers, teams, culturen en rechtspositieregelingen (RPR's) is één van de grootste uitdagingen bij een gemeentefusie. Het behouden van talent in de nieuwe organisatie en het creëren van een gemeenschappelijke cultuur vereist intensief en zorgzaam verandermanagement.

Een fusie stopt dan ook niet bij het uittekenen van een nieuwe organisatiestructuur en een personeelsplan maar is pas geslaagd als medewerkers zich thuis voelen in de nieuwe organisatie en de fusie-cultuur omarmen. HR kan hierbij een cruciale rol spelen door een ééngemaakte dienstverlening aan te bieden vanuit een doordachte kijk op de 'employee experience'. En ook als katalysator voor het tastbaar maken van de nieuwe cultuur door doordachte communicatie en inbedding in het talentmanagement, de opleidingen, het leiderschapsaanbod, ...

Communicatie en draagvlak

Een open en tijdige communicatie is essentieel om draagvlak te creëren bij zowel personeel als burgers en om de overgang vlot te laten verlopen. Dat vraagt om voeling met wat er leeft maar ook om een planmatige aanpak om met deze vele belangen en behoeften om te gaan. Slimme keuzes bij het organiseren van participatie en een doordacht communicatietraject die dit alles ondersteund zijn van essentieel belang. 

Recente fusies in Vlaanderen

De fusiegolven van 2019 en januari 2025 bieden waardevolle inzichten in de beste aanpak van gemeentefusies. Door onze betrokkenheid bij trajecten zoals die van Nazareth-De Pinte en de complexe fusie van Beveren, Kruibeke en Zwijndrecht, hebben we ervaren hoe elke fusie uniek is, met specifieke kansen en uitdagingen. Deze praktijkvoorbeelden tonen dat elke fusie een eigen, op maat aanpak behoeft om succesvol te zijn.

Onze ervaring bevestigt dat, naast de financiële ondersteuning van de Vlaamse Regering, het succes van een fusie afhangt van een gedegen voorbereiding en uitvoering die verder gaat dan alleen de cijfers. De lessen die we uit deze trajecten hebben getrokken, zijn van onschatbare waarde voor het begeleiden van toekomstige lokale besturen.

De rol van expertbegeleiding

Een onafhankelijke expert brengt objectiviteit, structuur en gespecialiseerde kennis op alle relevante domeinen, van bestuur en governance tot verandermanagement en procesoptimalisatie.

Een expert biedt ondersteuning bij het managen van het proces, maar ook bij het faciliteren van dialoog en het creëren van een gedragen visie voor de nieuwe fusiegemeente. Experten kunnen ook optreden als luisterend oor en bemiddelaar die tegengestelde belangen in een fusietraject weet te verenigen op een elegante en zorgzame manier. 

De toekomst van uw lokaal bestuur

Gemeentefusies zijn geen doel op zich. De centrale doelstelling is de lokale dienstverlening toekomstbestendig te maken. We hadden het in dit artikel al over de schaalvoordelen die een fusie kan opleveren. In de afweging om al dan niet voor een gemeentefusie te kiezen, is het naast het verhogen van de bestuurskracht ook belangrijk om de interne samenhang tussen de gemeenten in kaart te brengen, net zoals de regionale verhoudingen. Het afwegingskader van het Agentschap Binnenlands Bestuur geeft hierin handvaten.  

Tot slot is het voor bestuurders belangrijk om een langetermijn-bril op te zetten: uit de evaluatie bij de zeven pilootbesturen blijkt dat de effecten van een fusie pas ten volle renderen op lange termijn. Denk aan een tijdskader van 12 tot 18 jaar. 

Lees meer over de gespecialiseerde begeleiding van Möbius bij gemeentefusies en ontdek onze concrete aanpak en casestudies.