Fusies van lokale besturen: hoe maak je ze écht succesvol?

In deze aflevering van Koffie en KPI’s gaat consultant Bart De Vos in gesprek met Lieven Janssens, Professor aan de Universiteit Antwerpen & Antwerp Management School, en Steven Van de Velde, Algemeen directeur Nazareth-De Pinte en voorzitter Exello.net Oost-Vlaanderen. Samen ontrafelen ze de zin en onzin van gemeentefusies, de impact op de organisatiecultuur en de toekomst van het lokale landschap in Vlaanderen.

In dit artikel bundelen we de belangrijkste inzichten uit de podcast.

Fusies zijn geen wondermiddel, wel een middel

Een veelgehoorde stelling is dat fusies automatisch zorgen voor efficiëntieverbetering. Volgens Livi ligt dat genuanceerder. Een fusie is geen wondermiddel of doel op zich, maar een cruciaal instrument om de bestuurskracht te versterken.

Steven beaamt dit en maakt een belangrijk onderscheid tussen twee soorten bestuurskracht:

• Interne bestuurskracht: Dit verbetert vrijwel altijd bij een fusie. De organisatie wordt professioneler, eenmansdiensten verdwijnen en er is meer capaciteit om complexe domeinen (zoals ICT en digitalisering) robuust aan te pakken.
• Externe (maatschappelijke) bestuurskracht: De complexe maatschappelijke uitdagingen, zoals open ruimte en mobiliteit, verdwijnen niet na een fusie. Je hebt als groter bestuur weliswaar meer middelen en slagkracht, maar de problematiek oplossen vraagt blijvende inspanning en visie.

Cultuur en het fusieproces: "Culture eats strategy for lunch"

Bij de recente fusie van Nazareth en De Pinte merkte Steven dat de formele fusie slechts één dag duurde, maar dat de culturele integratie veel meer tijd vraagt. Medewerkers nemen hun oude gewoontes mee, van de koffiemachine tot de vergadercultuur.

Om dit te doen slagen, is er actieve sturing nodig:

• Bouw een nieuwe cultuur: Probeer niet simpelweg oude culturen te versmelten tot een compromis, maar installeer doelbewust een nieuwe organisatiecultuur die past bij de nieuwe visie.
• Investeer in het proces: Zowel Livi als Steven benadrukken dat het transitieproces zélf vaak onderbelicht blijft. De Vlaamse overheid focust sterk op de financiële schuldovername, maar het zorgvuldig op elkaar afstemmen van processen en medewerkers vereist minstens evenveel middelen, tijd en energie.

De toekomst van het lokale landschap

De evolutie van 300 naar 285 Vlaamse gemeenten in 2025 is een stap, maar volgens de experts gaat dit tempo te traag. Om de grote transities in de samenleving aan te kunnen, hebben we nood aan aanzienlijk minder, maar wel veel sterkere en beter geëquipeerde lokale besturen (bijvoorbeeld richting 100 gemeenten).

Dit vereist echter meer dan louter lokale autonomie en "vrijheid blijheid". Er is een heldere langetermijnvisie en een duidelijk kader nodig vanuit de Vlaamse overheid om te voorkomen dat er een versnipperd landschap van "A- en B-gemeenten" ontstaat.

Gouden tips voor de praktijk

Aan het einde van de aflevering delen Lieven en Steven hun gouden tips voor organisaties die voor een fusietraject staan:

1. Verenig ratio en emotie: Verandering brengt onvermijdelijk emoties met zich mee, zowel bij medewerkers als burgers. Neem hier de tijd voor en bied een luisterend oor, maar durf tegelijkertijd steeds doordachte, rationele beslissingen te nemen in het belang van de nieuwe organisatie.
2. Nabijheid vergt schaal: Een veelgehoorde vrees is dat een schaalvergroting de nabijheid tot de burger schaadt. Livi draait dit argument om: om écht nabij te kunnen zijn en een sterke democratische dienstverlening te bieden, heb je net de financiële en organisatorische capaciteit van een krachtig, groter bestuur nodig.

Conclusie

Fusies van lokale besturen zijn geen magische oplossing, maar een noodzakelijke stap om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Door niet enkel in te zetten op schaalvergroting, maar ook bewust te bouwen aan een nieuwe cultuur en het transitieproces de nodige tijd en middelen te geven, kan een fusie écht slagen.

Wil je meer horen? Beluister de volledige aflevering van Koffie & KPI's via Spotify, LinkedIn of YouTube.

Wil je meer weten? Luister dan naar de volledige aflevering van de Koffie en KPI's podcast.